Het zal je misschien verbazen, maar het onderwerp van je boek, je uitgever of je lezers zijn niet het probleem dat je boek niet verkoopt; jij bent het probleem. Nee, niet je hele persoon, maar je bovenkamer. Die zit namelijk zó vol met kennis over jouw vakgebied dat je bent vergeten hoe het voelt om die kennis níet te hebben. Dat klinkt misschien onschuldig, maar daar huist de grootste saboteur van je manuscript.
Na 36 boeken te hebben geschreven, waarvan 15 voor opdrachtgevers, durf ik te stellen dat dit het meest voorkomende probleem is bij aankomende non-fictie-auteurs. Niet een gebrek aan kennis of een gebrek aan schrijftalent, maar het onvermogen om je te verplaatsen in iemand die jouw vak niet kent. Steven Pinker, cognitief psycholoog aan Harvard, heeft daar een prachtige term voor bedacht: de Vloek van Kennis. Dat vraagt natuurlijk om verdere uitleg.
1. Je weet te veel (en dat is een probleem)
Laat ik beginnen met een voorbeeld om duidelijk te maken waarom jouw expertise een schrijfprobleem kan opleveren. Het volgende voorbeeld zou op mijn lichamelijke situatie van toepassing kunnen zijn toen een fysiotherapeut een boek schreef over rugklachten. Hij had vijftien jaar ervaring en gepokt en gemazeld als het over de menselijke anatomie gaat. Hij schreef onder andere: ‘De proprioceptieve feedback bij een insufficiënte core-stabilisatie leidt tot compensatoire bewegingspatronen.’ Kijk, daarmee laat je toch wel je expertise even zien, toch? Klinkt goed, toch? Zijn collega’s zullen waarschijnlijk instemmend knikken, maar als leek op dit vakgebied heb ik toch een iets andere uitleg nodig. Voor mij is dit verbale diarree en zou ik het boek hebben gekocht, dan zou het al snel in het verticale archief zijn. Als je voor mensen schrijft die dit al weten, waarom schrijf je dan nog het boek? De leek wil waarschijnlijk een aantal tips krijgen over hoe je van rugpijn af kunt komen en niet in jargon.
De Vloek van Kennis werkt als volgt: zodra je iets weet, kun je je nauwelijks voorstellen hoe het is om het níet te weten. Opvallend is dat ze dan ook veronderstellen dat dit ook zo klaar als klontjes is voor anderen; daar zit de kapitale denkfout! Je vergeet dat je voor mensen schrijft die wel geïnteresseerd zijn in het onderwerp (daarom kopen ze je boek), maar een andere uitleg nodig hebben. Een boek dat in begrijpelijke en hapklare blokken de lezer laat begrijpen waarover het precies gaat. Ik zat naar een TED-conferentie te kijken van een Noorse wetenschapper die haar publiek binnen de kortste keren kwijtraakte. Niet omdat haar publiek dom was, maar omdat zij blind was voor haar eigen voorsprong op het gebied van haar expertise: de voordelen voor het langetermijngeheugen van het schrijven met de hand in plaats van typen. Ze gebruikte veel neurologisch jargon om haar onderzoek uit te leggen en vertoonde daarbij veel technische plaatjes op de achtergrond die te klein waren om te lezen (death by powerpoint). Kortom, ze vergat dat ze niet voor vakgenoten sprak maar voor in het onderwerp geïnteresseerde docenten.
2. Schrijf met beelden, niet met begrippen
Onze hersenen zijn ingericht om onze zintuigen te prikkelen. Niet om abstracte begrippen te verwerken. Als ik schrijf ‘de ondernemer ervoer een significante stresstoename’, dan gebeurt er niets in jouw hoofd. Maar als ik schrijf ‘om drie uur ’s nachts lag hij in bed te woelen terwijl het zweet hem uitbrak denkend aan hoe hij zijn bedrijf van de ondergang kon redden’. Ik weet zeker dat je in die beschrijving stress herkent. Het is geen trucje maar gewoon een constatering van hoe ons brein werkt.
In dit voorbeeld zit een praktische tip. Loop eens door je manuscript en zoek naar woorden waarvan je geen beeldende tekening kunt maken. Deze truc gebruik ik tijdens mijn coaching regelmatig. Probeer maar eens de volgende woorden in een tekening weer te geven: paradigma, framework, perspectief of mindfulness. Vervang de woorden door iets dat beweegt, dat je kunt vastpakken, een kleur of geur heeft. Dat zal natuurlijk niet altijd lukken omdat je er niet aan ontkomt, maar wel vaker dan je denkt. Deze oefening dwingt je anders naar taalgebruik te kijken, ingesleten patronen te herkennen en aan te passen.
Een van mijn cliënten, een managementconsultant, had een heel hoofdstuk geschreven over ‘organisatorische transformatieprocessen’ waarbij zijn manuscript bovendien bol stond van Engelstalige uitdrukkingen. Ik vroeg hem: ‘Leg eens uit wat je precies bedoelt, alsof je dit aan een veertienjarige uitlegt. Hij zei: ‘Nou, dat bedrijf was een supertanker die een bocht van negentig graden moest maken zonder te kapseizen.’ Op mijn vraag waarom hij zoveel Engelstalige uitdrukkingen en afkortingen gebruikte, was zijn antwoord dat zijn lezers deze begrippen allemaal kenden. ‘Waarom schrijf je dan dit boek als ze dat al weten?’ Maak dus niet de fout om te denken voor je lezers. Als je er niet aan ontkomt om ze te gebruiken, ligt het in het Nederlands.
Wat je boek leeswaardiger maakt, is het gebruik van voorbeelden. Dit is de simpelste en meest effectieve schrijftip die ik je kan geven. In dit artikel heb ik dit ook al gedaan.
Mijn vuistregel bij het begeleiden van schrijvers is dat als je een alinea schrijft en je er niet binnen tien seconden een concreet voorbeeld bij kunt bedenken, je waarschijnlijk zelf niet precies weet wat je bedoelt. Dat klinkt hard, maar het is vaker waar dan je lief is.
3. Lees je tekst hardop voor
Ik schreef het al eerder in een artikel: hoe je je teksten op typo’s en andere fouten kunt controleren, en dat is het hardop lezen van je tekst of het laten voorlazen in Word. Lees niet in je hoofd, maar hardop.
Waarom? Omdat gesproken tekst eerlijker is dan je ogen. Die lezen wat je bedoelde te schrijven, maar je mond leest wat er echt staat. Als een zin niet lekker uit je mond rolt, struikelt je lezer er ook over. Die lezer heeft namelijk een innerlijke stem die jouw woorden ‘uitspreekt’ terwijl hij leest. Als die innerlijke stem buiten adem raakt bij een zin van vijftig woorden met drie bijzinnen, legt hij je boek neer.
Let ook op het ritme van zinnen. Korte zinnen geven vaart. Lange zinnen geven ruimte om te ademen, om een gedachte uit te werken en om de lezer mee te nemen op een reis die langer duurt dan een flits. De afwisseling in zinslengte maakt het verschil tussen een tekst die leeft en een die aanvoelt als ambtelijk gebrabbel. Shakespeare schreef ooit dat bondigheid de ziel van scherpzinnigheid is. Na 36 boeken kan ik dat beamen. Ieder woord dat je kunt schrappen zonder de betekenis te verliezen, moet je schrappen. Ken als auteur geen genade. Sla toe en hard ook!
4. Laat een buitenstaander meelezen
Wat veel schrijvers vergeten, is om mensen te vragen om hun schouders mee te lezen voordat het manuscript naar een uitgever wordt gestuurd of naar de drukker. Deze tip is, denk ik, het belangrijkste dat ik je kan meegeven. Wie je daarvoor kunt vragen? Ik liet vaak mijn zakelijke non-fictie lezen door 3e middelbaarscholieren. Als zij het niet begrepen, lag dat niet aan hen, maar aan mij. Laat het ook niet lezen aan iemand die je goed kent en met wie je een warme vriendschap of familieband hebt. De reden? De kans is dan groot dat je een sociaal wenselijke terugkoppeling krijgt op wat je schreef. Kies in ieder geval meelezers die niet bekend zijn met het onderwerp!
Toegegeven, kritische opmerkingen over wat je schreef zijn niet altijd leuk om te lezen, maar ze maken je boek wel beter.
Bij mijn schrijfcoachingstrajecten ben ik die buitenstaander. Niet omdat ik dom ben, maar omdat ik niet in jouw hoofd zit. Ik lees je tekst zoals je lezer dat doet: zonder jouw achtergrondkennis, zonder jouw aannames, zonder jouw blinde vlekken. Dat is confronterend, maar het maakt je boek leesbaar.
5. Denk als een kind
Kinderen zijn briljante schrijvers en ze weten het niet eens. Ze verzinnen woorden die een glimlach en zelfs een schaterlach uitlokken. Vraag een kind van vier wat een snor is en het zegt: ‘Een neusbaard.’ Vraag wat rook is en het zegt: ‘Vuurdamp.’ Dat zijn geen kinderlijke vereenvoudigingen. Het zijn haarscherpe beelden die voor een kind de kern zijn van wat die dingen zíjn.
Kinderen kennen nog geen toegang tot jargon, als we straattaal niet meerekenen. Als expert ben je die kinderlijke vaardigheid in de loop der jaren kwijtgeraakt. Je gebruikt die vaktermen Joost mag weten hoe lang’en je bent vergeten hoe het ook anders kan. Het is voor de schrijvende expert de kunst om die kinderlijke blik terug te vinden zonder je expertise te verliezen.
Probeer het maar eens. Pak het lastigste concept uit je boek en leg het uit aan een denkbeeldig of je eigen kind. Geen vakchinees, afkortingen, verwijzingen naar wetenschappelijk onderzoek of grote mensenbeweringen. Gewoon: wat is het en waarom zou je het willen weten? Die uitleg is bijna altijd beter dan wat er nu in je manuscript staat.
Mocht je denken dat ChatGPT of een andere taalassistent dit voor je gaat oplossen, dan moet ik je teleurstellen. AI is het gemiddelde van alles wat ooit op het internet is geschreven. Het levert de middelmaat op in een keurig jasje. Jouw waarde als schrijver zit juist in het tegenovergestelde: de anekdote die alleen jij kunt vertellen op basis van jouw specifieke ervaringen. Dat is het beeld dat jouw lezers bijblijft omdat het nergens anders staat. Dat kan geen algoritme voor je verzinnen.
Gebruik AI gerust als hulpmiddel bij je onderzoek of om een alternatieve formulering te vinden, maar het vervangt jouw stem niet.
