Nederland als ongewild paradijs
Het regent. De trein heeft vertraging. De boodschappen zijn weer duurder geworden. De wachttijd bij de huisarts loopt op tot drie weken. De zomer was te kort. De winter te lang. De overheid doet het fout, de gemeente ook, en de buurman gooit zijn gft-afval al weken in de verkeerde bak.
Dit is de bekende Nederlandse klaagzang en hoe Nederlanders over Nederland praten.
Ondertussen publiceert de VN in zijn jaarlijkse World Happiness Report al jaren achter elkaar dat Nederland tot de gelukkigste landen ter wereld gerekend kan worden. In 2025 stonden we op de 5e plek, in een top tien die verder wordt bevolkt door Finland, Denemarken en IJsland. De Amerikanen, altijd goed voor een luid ‘We’re the greatest country of the world’ moesten het doen met de 23ste plaats. Maar ja, wat weet de VN nu helemaal van de fileproblemen op de A20? Zal wel nepnieuws zijn.
Het land dat zichzelf niet ziet
Nederland is ongeveer zo groot als de Amerikaanse staat West Virginia, een staat die de meeste Amerikanen ook niet op de kaart kunnen aanwijzen. Toch proppen we in ons laagland ruim 18 miljoen mensen. We produceren en exporteren, op één na, meer landbouwproducten dan welk ander land ter wereld. Los daarvan scoren we structureel hoog op vrijwel elke internationale ranglijst die er enigszins toe doet. Los van de feiten moet je maar eens op YouTube kijken wat Amerikanen, die hier wonen en leven, over ons zeggen. Daarvan krijg je blosjes op je wangen.
Als het om de persvrijheid gaat, staan we op de 6e plek in de World Press Freedom Index van Reporters Without Borders. De VS? Nummertje 47!. Levensverwachting? Een Nederlandse baby die vandaag geboren wordt, kan rekenen op een gemiddelde levensduur van 82,3 jaar. Een Amerikaans kind op 76,1. Kindersterfte per duizend levendgeborenen? In Nederland 3,3. In de VS 5,4. Dan praten we maar niet over de criminaliteitscijfers per 100.000 inwoners. In de USA zijn die 5 keer zo hoog als bij ons.
Maar als je dit aan een willekeurige Nederlander vertelt, krijg je als antwoord: ‘Ja, maar de hypotheekrenteaftrek wordt toch afgebouwd?’
Neem onze gezondheidszorg. Het Nederlandse systeem wordt internationaal consequent gerangschikt als een van de beste en meest toegankelijke ter wereld. De Commonwealth Fund plaatste Nederland in 2024 op de 2e plek onder de meest effectieve zorgstelsels van 11 ontwikkelde landen. De VS bungelden onderaan op de 10e plaats.
Het prachtige ritueel van de collectieve zelfrelativering
Patriottisme is een woord dat bij ons met de nodige voorzichtigheid wordt gehanteerd. Als je een Nederlander hoort zeggen ‘ik ben trots op mijn land’, riskeert die de vraag of hij of zij misschien iets met Forum of de PVV heeft. We trekken ook de neus op voor mensen die in de dagelijkse omgang met een afbeelding van de Nederlandse vlag op hun kleding rondlopen. Vlagvertoon is, op enkele dagen per jaar na, zoals het slagen voor je diploma, niet ons ding.
De culturele norm ‘doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’ is er bij ons vanaf de kansels ingehamerd. De traditie van soberheid en wantrouwen ten opzichte van opscheppen over wat je hebt of je prestaties. Allerlei schrijvers en historici hebben uitgebreid beschreven hoe onze identiteit is gevormd door handel, het sluiten van compromissen, praktisch denken en handelen. Niet door nationale trots. Het resultaat is een bevolking die structureel moeite heeft om hardop te zeggen dat het hier eigenlijk best goed geregeld is. (Mijn Spaanse vrouw verbaast zich daar na 40 jaar nog steeds over!) We zien dat ook bij onze politici die zich niet openlijk durven uit te spreken tegen wereldwijde misstanden of kritiek durven te uiten op handelspartners.
In de VS worden kinderen op de basisschool verplicht om iedere ochtend de hand naast hun hart te leggen en de Pledge of Allegiance als psalmversje op te dreunen. De meeste volwassenen komen bij ons vaak niet verder dan het eerste couplet van het Wilhelmus en vinden dat ook al meer dan genoeg. Het Wilhelmus, geschreven rond 1568, is overigens het oudste volkslied ter wereld met een bekende melodie. Dit feit wordt bijna nooit genoemd.
De uitzondering die alles bevestigt: Oranje
Dan is er voetbal.
Zodra het Nederlands elftal een toernooi bereikt, verandert Nederland van een bescheidenheidsland in een verenigd chauvinisme. In 2010, tijdens het WK in Zuid-Afrika, registreerde het CBS dat ruim 8,5 miljoen Nederlanders de finale tussen Nederland en Spanje live op televisie volgden. De straten kleurden oranje, de supermarkten verkochten oranje slingers, oranje bierpullen en oranje pruiken, en op ieder terras werd met een vanzelfsprekendheid over ‘ons’ gesproken die in geen enkel ander debat voorkomt.
Na de verloren finale, 0-1, keerden we terug naar onze gebruikelijke grondhouding (met een korte opleving in 2014, toen we met 5-1 revanche namen). De trein had vertraging. De overheid deed het nog steeds fout en de zomer was te kort.
De buitenlandse pers meldde met verbazing dat een land, dat zo weinig waarde hecht aan nationalisme, zo volledig kan opgaan in nationaal voetbalsentiment. De verklaring is minder paradoxaal dan het lijkt: voetbal is het enige waar de Nederlandse bescheidenheid geen morele verplichting is. Op het veld zijn we niet bescheiden. We zijn gewoon goed. Ook dit jaar zal die gekte wel weer zichtbaar zijn in de USA; met de oranje dubbeldekker voorop!
Wat de buitenlandse pers schrijft
The Economist plaatste Nederland op de lijst van de meest succesvolle liberale democratieën. The Guardian publiceerde meerdere stukken over het Nederlandse poldermodel als exportproduct voor het arbeidsmarktbeleid. De New York Times omschreef Amsterdam in een reisreportage als ‘one of the most livable cities on earth’, een kwalificatie die voor Amsterdammers direct aanleiding gaf tot een discussie over de te hoge huurprijzen in de hoofdstad.
Die huurprijzen zijn overigens een legitiem probleem; die gaan ongeremd de hoogte in. De wachtlijst voor sociale huurwoningen in de grote steden bedraagt in sommige gevallen meer dan tien jaar. Dit zijn feiten die de paradox compleet maken: een land dat op vrijwel alle internationale maatstaven als succesvol wordt beoordeeld, kampt tegelijkertijd met structurele problemen die reëel zijn en niet worden weggerelativeerd door geluksindexen.
Maar de buitenlandse pers schrijft niet over de wachtlijsten voor sociale huurwoningen. Die schrijft over de fietspaden, de tolerantie, de directheid, de windmolens, de tulpen, de landaanwinsten en de relatief hoge lonen. Nederland heeft per hoofd van de bevolking meer fietsen dan welk ander land ter wereld: 23 miljoen fietsen voor 18 miljoen inwoners. In de VS bezit minder dan 15 procent van de bevolking een fiets die daadwerkelijk wordt gebruikt voor woon-werkverkeer. Dit zijn de beelden die in buitenlandse krantenartikelen opduiken.
Conclusie: het paradijs klaagt
Nederland is, op basis van objectieve indicatoren voor welvaart, gezondheid, onderwijs, persvrijheid, levensverwachting, sociale zekerheid en persoonlijk geluk, een van de best presterende landen ter wereld. Dit staat buiten kijf. Het staat ook buiten kijf dat Nederlanders dit gegeven structureel onderwaarderen, bagatelliseren of actief ontkennen.
De ironie is compleet wanneer een Nederlander in het buitenland, in een gesprek met een Amerikaan, Braziliaan of Indiër, herkent wat hij thuis niet wil zien: dat de treinen weliswaar vertraging hebben, maar dat er überhaupt treinen rijden. Dat de gezondheidszorg haar tekortkomingen kent, maar dat zij er is. Dat de belastingen hoog zijn, maar dat er iets voor teruggegeven wordt.
Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. Het is het meest Nederlandse gezegde dat er bestaat. Het is ook, onbedoeld, een samenvatting van een land dat gewoon doet wat andere landen niet voor elkaar krijgen en er vervolgens niet gek over doet, behalve als Oranje speelt. Dan doen we even heel erg gek.
