De schuldvraag voor schrijvers

In vervolg op mijn vorige artikel over de gevolgen van de nieuwe EU AI-Act, tref je hier een uitleg aan over het begrip ‘algemeen belang’ als je AI gebruikt voor het publiceren van teksten. Deze waarschuwing is vooral bedoeld voor collega-ghostwriters, journalisten, bloggers en andere schrijvers die hun teksten publiceren. Zodra je AI zakelijk inzet en publiceert, ben je de gebruiksverantwoordelijke. Dat woord bepaalt wie welke verantwoordelijkheid draagt en wat de juridische en economische gevolgen zijn als je de wet niet naleeft.

‘Algemeen belang’ wordt in de wet ruim geïnterpreteerd. Het gaat om inhoud die relevant is voor de meningsvorming op politiek, sociaal, economisch, cultureel of wetenschappelijk gebied. Denk aan journalistiek, beleidsstukken, financiële analyses en wetenschappelijke publicaties. Het is belangrijk om te weten dat het bereik van je tekst hierbij geen enkele rol speelt. De wet is hier duidelijk over. Zodra je teksten (beelden en video’s) een algemeen belang dienen, maakt het niet uit of ze lokaal of wereldwijd worden geplaatst en/of door weinig of veel mensen worden gelezen.

Publicatie is het sleutelwoord. Als je tekst daadwerkelijk wordt gepubliceerd, valt die onder de wet. Een intern rapport dat alleen voor je opdrachtgever bestemd is, dus niet voor iedereen, tenzij die het publiceert. Dan telt het onderwerp, niet het bereik.

Wat betekent dit voor schrijvers?

Voor studenten geldt eigenlijk geen aansprakelijkheid op grond van de AI Act. Een student die AI gebruikt voor een werkstuk, valt onder persoonlijk, niet-professioneel gebruik. De wet richt zich niet op hen. Het risico voor studenten ligt bij het onderwijsreglement van de school of universiteit, niet bij artikel 50.

Voor auteurs die deelnemen aan een literaire wedstrijd, of voor uitgeverijen met een streng “geen AI”-beleid, ligt het anders. Die instanties handelen niet namens de wet, maar volgens hun eigen reglement of contract.

Wetenschappers en onderzoekers die in tijdschriften publiceren, kunnen wel degelijk gebruiksverantwoordelijken zijn. Wetenschappelijke ontwikkelingen worden expliciet genoemd als voorbeeld van algemeen belang. Publiceert een wetenschapper AI-tekst zonder eigen redactionele controle? Dan vallen zij onder de meldplicht van artikel 50 lid 4.  Hoe dat werkt, leg ik zo even uit.

Hetzelfde geldt voor journalisten en bloggers. Journalistiek staat in de wet als voorbeeld van algemeen belang, met naam en toenaam. Een blog over politieke, economische of maatschappelijke ontwikkelingen valt hier ook onder, ongeacht het aantal lezers. Doe je zelf de eindredactie en neem je de verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke tekst? Dan val je onder de uitzondering en hoef je niets te melden.

Een extra waarschuwing, met name voor auteurs en ghostwriters die zich toeleggen op het in opdracht schrijven van zakelijke non-fictie. Economische ontwikkelingen worden met name genoemd als voorbeeld van algemeen belang. Een boek over ondernemerschap, bedrijfsstrategie of marktontwikkelingen valt dus al snel onder de meldplicht. Ook al lijkt het in eerste instantie op promotie voor de auteur of het bedrijf.

Bij een ghostwritingopdracht speelt er een extra vraag: wie is eigenlijk de gebruiksverantwoordelijke, jij of je opdrachtgever wiens naam op de cover staat? Niet de naamsvermelding is doorslaggevend, maar wie beslist over het gebruik van AI. Beslis jij als ghostwriter zelf of en hoe je AI-chatbots inzet, zonder sturing van je klant? Dan ben jij de gebruiksverantwoordelijke, ook al staat jouw naam als auteur niet op de omslag.

Nee, geen paniek. Neem even een bak koffie, want er is ook geruststellend nieuws te melden. Ik benoem dit nu al standaard in mijn algemene voorwaarden. Daarin leg ik vast dat ik als ghostwriter verantwoordelijk ben voor eventueel AI-gebruik en de bijbehorende redactionele controle. Dat stelt mijn opdrachtgevers buiten gevaar en scheelt veel gedoe achteraf.

Waar je ook op moet letten, is bij het schrijven van zogenaamde hybride boeken. Veel ghostwriters, ikzelf incluis, specialiseren zich hierin. Het boek begint als persoonlijk verhaal, bijvoorbeeld een levensloop of een indringende reiservaring, maar behandelt gaandeweg een breder zakelijk thema. Denk aan een autobiografie van een directeur die uitmondt in lessen over leiderschap of bedrijfsopvolging. Zodra het persoonlijke verhaal wordt ingezet om een algemeen zakelijk inzicht over te brengen, telt het onderwerp mee als algemeen belang. Het feit dat het boek met een persoonlijke anekdote begint, verandert daar niets aan.

Valt jouw tekst onder deze voorbeelden? Dan is de volgende vraag: wat moet je precies melden en hoe? In lekentaal komt het hierop neer. Je hoeft nergens een formulier in te vullen of een instantie te bellen. Je meldt het gewoon aan je lezers, met een simpel label bij de tekst zelf, zoals ‘met AI gegenereerd.’ Dat label moet er meteen staan, niet pas na een klik of weggemoffeld in de kleine lettertjes onderaan de pagina. Denk aan een wijnfles. Het etiket vertelt je niet pas na het inschenken wat erin zit, het staat er meteen op. Mijn advies is om het dan in de colofon van het boek te zetten. Bij een artikel kun je het direct in kleine letters onder de koptekst plaatsen of je kunt daar een zelfverzonnen pictogram gebruiken, zolang het duidelijk is dat dit door AI is gegenereerd.

Waarom marketing buiten schot blijft, ook bij onwaarheden

Een logische vraag die ik kreeg: geldt de meldplicht ook voor marketingteksten met onbewezen claims, zoals reclames voor voedingssupplementen? Het antwoord is nee. Vreemd? Ja, maar dat verdient uitleg. Artikel 50 regelt alleen of je moet melden dat een tekst door AI is gemaakt. De wet zegt niets over of de inhoud van die tekst klopt. Reclame informeert het publiek niet over een kwestie van algemeen belang, hoe misleidend de claim ook is. Dat betekent niet dat zulke claims vrij spel hebben!

Voorbeeld
Onbewezen gezondheidsclaims van producenten van voedingssupplementen. Ze vallen onder heel andere wetgeving die losstaat van AI. In Europa regelt de Claims-verordening wat je over voeding mag beweren, aangevuld met de richtlijn over oneerlijke handelspraktijken. In Nederland toetst de Keuringsraad KOAG/KAG gezondheidsreclame vaak voorafgaand. Die wetten bestonden al voordat AI er was, en ze blijven onverkort gelden. Of een tekst nu door een copywriter of door Claude is geschreven, maakt voor die aansprakelijkheid geen enkel verschil.

Dus

Voor mijn collega-ghostwriters en andere schrijvers die onder eigen naam publiceren of voor een klant schrijven, is de les simpel. Schrijf je over politiek, economie, wetenschap of maatschappelijke thema’s en gebruik je daarbij AI zonder zelf de eindredactie te doen? Dan ben je de gebruiksverantwoordelijke en geldt de meldplicht. Schrijf je een marketingadvies, een persoonlijk verhaal zonder bredere relevantie, of doe je altijd zelf de eindredactie? Dan blijft de meldplicht van artikel 50, lid 4, voorlopig buiten beeld.

De wet is momenteel een gebit zonder tanden, maar je kunt er zeker van zijn dat dit binnenkort een mond vol tanden en stevige implantaten wordt.

Wie (goed) schrijft, blijft!