Dit is het laatste artikel in de serie. De eerste vier gingen vooral over hoe je AI beter laat schrijven. Dit artikel draait om hoe jijzelf een betere schrijver wordt, met AI als sparringpartner in plaats van als invaller.
Van blanco pagina naar hoofdstukindeling
De meeste mensen denken dat ze een probleem hebben met het bedenken van onderwerpen om over te schrijven. Ik ben ervan overtuigd, op basis van mijn eigen ervaringen, dat die onderwerpen al bestaan, maar dat je als schrijver een probleem hebt om ze naar boven te halen. Wie voor een leeg scherm zit, vraagt in één keer te veel van zichzelf. Wat is belangrijk? Hoe zeg ik dat mooi? Wat komt eerst?
Laat je door AI helpen in de rol van interviewer. Vertel waar je over wilt schrijven en vraag om het stellen van gerichte vragen over dat idee. Geef antwoord zoals je dat zou doen als een goede vriend je een vraag stelt, zonder je druk te maken over de formulering.
Probeer het maar eens uit. Claude stelt de vragen keurig één voor één en wacht op jouw antwoord voordat hij de volgende stelt. Perplexity gooit er meteen een hele rits achter elkaar tegenaan. ChatGPT en Gemini doen het min of meer hetzelfde, al geven ze soms eerst een korte analyse van je idee, voordat de vragen komen.
Een voorbeeld als je een zakelijk boek wilt schrijven. Vertel je Claude: ‘Ik wil een boek schrijven over hoe ik mijn bedrijf opbouwde zonder ooit een lening af te sluiten.’ Dan komt er niet meteen een lijst met vragen terug. Claude vraagt bijvoorbeeld eerst: ‘Wat was het moment waarop je besefte dat dit voor jou de enige juiste weg was?’ Pas na jouw antwoord volgt de volgende vraag, voortbouwend op wat je net hebt verteld.
Dit voorbeeld helpt misschien als je een biografie onder handen wilt nemen. Vertel je: ‘Ik wil een boek schrijven over mijn vader, die op zijn zestiende alleen naar Nederland kwam.’ Dan vraagt Claude bijvoorbeeld: ‘Welk beeld komt het eerst bij je op als je aan die aankomst denkt? Een geur, een geluid, een gezicht?’ Ook hier bouwt elke volgende vraag voort op het antwoord ervoor, in plaats van dat je in één keer een compleet vragenlijstje krijgt.
Vaak komen zo verhalen boven die je was vergeten, of meningen waarvan je niet wist dat je ze had. Zit je vast? Bekijk dan een voorbeeldantwoord en ontdek dan waar je het mee oneens bent. Je antwoord ‘nee, zo bedoel ik het niet’ is vaak het moment waarop je eigen stem naar voren komt.
AI kan je ook helpen om al die losse stukken te ordenen tot een hoofdstukindeling. Verzamel je verhalen, ideeën en observaties op één plek en laat de taalhulp een paar verschillende volgordes voorstellen.
De ene indeling begint met jouw eigen verhaal, de andere met het probleem van de lezer. Jij kiest, in plaats van tegen een berg ongeordende aantekeningen aan te kijken.
Je kunt de omgekeerde weg bewandelen. Geef AI een hoofdstuk uit een boek dat je zelf hebt geschreven of van een andere auteur die je bewondert. Vraag om een eerlijke, objectieve ontleding van die teksten en vraag wat elk onderdeel voor de lezer doet. Zo ontdek je patronen: hoelang de opbouw duurt voordat er iets gebeurt, en hoe vaak er spanning wordt opgebouwd. Zodra je dat doorhebt, vergeet je zulke patronen niet snel meer en ga je ze zelf bewust toepassen. Zo heeft ieder nadeel zijn voordeel.
Kritiek krijgen zonder je oordeel te verliezen
Je chatbot is ook goed in het opsporen van bepaalde problemen zoals herhalingen in verschillende delen van je boek, te veel langdradige zinnen, verwarrende overgangen of voor de hand liggende clichés. Als je dit instrument op de juiste manier gebruikt, zit er een snelle en kritische redacteur naast je.
Waar je op moet letten, is dat je taalassistent niet in de toekomst kan kijken. Het kent jouw langetermijnvisie niet, evenmin als je lezers en wat ze van je schrijfstijl verlangen. Vraag daarom: ‘Laat me zien waar ik naar zou moeten kijken’ en kijk eens welke terugkoppeling je krijgt. Is wat je daar leest een echt probleem? Wijst het op iets nuttigs, ook al klopt de suggestie zelf niet helemaal, of maakt het je tekst juist algemener en sla je het advies over?
Zie het als het teruglezen van je eigen tekst met een fris paar ogen. Het vertelt je wat er nu staat, zodat je daarna een betere keuze kunt maken. Jij blijft de coach; je AI is je reservebril.
Dezelfde oplettendheid kun je ook gebruiken voor iets anders: als testpanel van lezers. AI kan verschillende soorten lezers naspelen. Denk aan een trouwe fan van je genre die elk cliché eruit haalt of een toevallige lezer die afhaakt zodra het te langzaam gaat.
Vraag een AI-lezer om te reageren op je hoofdstuk. Zo ontdek je waar het saai wordt of onduidelijk is. Ook zie je wat juist wel goed werkt.
Als je daarvoor de mogelijkheden hebt, zoek dan ook echte proeflezers die van je genre houden. Zij herkennen patronen die AI kan missen. Waar je wel voor moet oppassen, is dat je je manuscript niet aan familie, goede vrienden of bekenden laat proeflezen. De reden daarvoor is dat je mogelijk sociaal wenselijke antwoorden krijgt die je werk prijzen en geen kritische noten bevatten.
Vraag je een AI om harde kritiek, dan zal die altijd iets vinden om op te merken, hoe goed je tekst ook is. Neem het dus niet allemaal letterlijk. Gebruik het als een verzameling mogelijke pijnpunten om te onderzoeken en niet als een eindoordeel. Jij bepaalt of iets echt een probleem is of alleen muggenziften beoefent en je boek niet beter maakt.
AI als oefenmeester, niet als invaller
Er zit een wereld van verschil tussen ‘AI, doe mijn huiswerk’ en ‘AI, laat zien wat ik fout deed en hoe het beter kan’. Het eerste maakt je met de tijd juist minder vaardig en afhankelijker. Het tweede versnelt je leerproces enorm.
Als trainingspartner kan AI je uitleggen waarom een passage van een goede schrijver werkt en die met jouw tekst vergelijken. Vraag om kleine, gerichte oefeningen voor precies de vaardigheid die je nog mist, bijvoorbeeld een dialoog of een overgang tussen scènes.
Oefening baart kunst (en kinderen), en met AI als coach krijg je bij elke oefening gelijk terugkoppeling. Het doel daarvan is dat je de sessie afsluit als een betere schrijver dan toen je begon.
Elk genre heeft zijn eigen regels die ik hier nog een keer onder je aandacht breng. Bij een zakelijk boek is dat de belofte: ‘Wat heb ik eraan?’ Elk hoofdstuk moet iets opleveren waar de lezer morgen mee aan de slag kan. Een ingewikkelde theorie mag je best vereenvoudigen tot jip-en-janneketaal, zolang je van de inhoud maar geen karikatuur maakt. Droge cijfers overtuigen niemand. Verpak daarom een theorie in een herkenbaar verhaal, een succes of juist een misser waarin de lezer zichzelf kan herkennen. Hier is structuur koning: schrijf korte, afgebakende hoofdstukken met heldere tussenkoppen. In mijn boeken tref je ook regelmatig een korte samenvatting aan met de belangrijkste leerpunten. Van critici heb ik begrepen dat dit bij zakelijke non-fictie een strak plan is.
Bij een biografie gelden andere regels. Het boek moet aanvoelen als een eerlijk portret, ook al kies jij als schrijver natuurlijk zelf wat erin komt. Een heiligenverklaring overtuigt niemand en een afrekening al helemaal niet. Het gaat niet alleen om wat iemand deed, maar vooral om waarom. De lezer wil de drijfveren zien, de littekens en de blinde vlekken, niet alleen de kale feiten.
Een goed levensverhaal schetst op een gedetailleerde manier de wereld waarin je hoofdpersoon leefde. Zonder die achtergrond mist een keuze of worsteling de impact van je verhaal. Brieven of dagboeken, met kleine, intieme details, om de lezer het gevoel te geven erbij te zijn geweest, zijn daarbij prima bruikbaar. Op precies de momenten die er het meest toe deden.
Met AI kun je de zoektocht daarnaar verkorten. Kijk eens naar een biografie die met succes de markt heeft bestormd (denk bijvoorbeeld aan ‘Judas’, het boek van de zus van Holleeder). Neem even de moeite om enkele hoofdstukken daarvan te ontleden en kijk wat er gebeurt. Wat wordt er beloofd en hoe wordt die belofte ingelost? Zo komen terugkerende patronen in personages en verhaallijnen naar voren. Dat helpt je bij het herschrijven van je boek.
Het gaat er niet om dat je het plot kopieert. Je leert de grammatica van het genre, zoals een muzikant akkoordenschema’s leert. Talloze liedjes gebruiken dezelfde akkoorden en klinken toch compleet anders door de melodie en tekst. Zo kun je met een verhaal ook de vertrouwde constructie ontdekken, daarvan leren en er vervolgens je eigen versie van maken met nieuwe personages en details.
AI is dus niet de vijand van schrijvers en vervangt ze ook niet. Het stelt schrijvers in staat om sneller informatie te verzamelen en tijdrovende taken uit handen te nemen, zodat er meer tijd overblijft voor de creatieve aspecten van het schrijven. Bovendien zijn er virtuele proeflezers, een corrector en redacteur op elk moment van de dag beschikbaar.
Mocht je, na het lezen van de vijf artikel over het gebruik van taalmodellen, behoefte hebben aan een levende sparringpartner, bel me dan maar voor een eerste gratis consult!
