Vorige week zat ik met een klant de uitdraai van zijn manuscript te lezen. Met een wat moedeloze blik in zijn ogen zei hij: ‘Ik krijg het maar niet zoals ik het wil.’ Hij wilde een biografie schrijven over zijn vader, die schoenmaker in Hilversum was. ChatGPT, natuurlijk niet het beste systeem om teksten te produceren die natuurlijk klinken, had drie versies voor hem aangeleverd. Op zich waren die allemaal vlot en foutloos geschreven, maar om nu te zeggen dat het lekker weglas; nee. Het klonk te onpersoonlijk. De tekst mist de ziel van een mens.
Ik gaf hem een aantekenboekje dat ik aan al mijn klanten geef en vroeg hem om op zijn eigen manier in vijf zinnen te vertellen wat hij kwijt wilde. Ik formuleerde voor hem een paar vragen waarop hij antwoord moest geven, zoals: wat hij als kind zag op het moment dat hij de werkplaats van zijn vader binnenkwam. Zijn ogen schoten even omhoog alsof hij iets wilde visualiseren en schreef over de bekende leerlucht, de halve sigaar die in het asbakje lag en dat zijn vader altijd één wenkbrauw optrok bij het horen van de winkelbel.
In die paar zinnen zag hij zijn vader aan het werk. Dat was zijn vader!
De enige chatbot die dat bij benadering kan imiteren is Claude, maar daar kom ik in een ander artikel wel een keer op terug. Voor nu wil ik alleen aantonen dat je je eigen brein het creatieve proces moet laten doen, niet een taalmodel, want als je te veel en verkeerd gebruikmaakt van AI, loop je het risico op digitale dementie, met als gevolg een teruggang in je cognitieve ontwikkeling.
Haast je langzaam
Ik begrijp de verleiding om een chatbot te gebruiken best wel. Je typt een paar sleutelwoorden en zinnen in (prompts) en een paar seconden later heb je een lap tekst. Mij liefje, mijn liefde, wat wil je nog meer? De prijs die je voor deze gemaksfactor betaalt, krijg je pas later gepresenteerd. De schoenmakerszoon merkte dat zijn hoofdstukken steeds meer op elkaar leken. Daarbij zag hij dat er onnodige herhalingen in voorkwamen en dat het woordgebruik te afstandelijk, te formeel was. (Dan heb ik het nog maar niet over AI-herkenbare zaken zoals het veelvuldige gebruik van em-dashes en pauzestreepjes.) Ik herken AI-geschreven teksten meestal aan dezelfde openingszinnen, een taalgebruik dat niet bij iemand past en Wikipedia-achtige informatie, om er maar een paar te noemen. Er ligt over al het schrijfwerk een grijze, veelal fantasieloze grijssluier.
Wat er gebeurt, is het volgende. Zodra je een chatbot laat denken, leg je de verbindingen niet meer zelf. Je mist de creatieve en leuke ingeving als je onder de douche staat of op het toilet zit. Die rare omweg waarbij je opeens iets ontdekt over je onderwerp. Een chatbot kan geen plotselinge link leggen tussen een schoolbordkrijtje en een verloren liefde. Het is gevoelloos, zonder verdriet, vreugde of ironie. Het voorspelt alleen welk woord statistisch gezien het beste op het vorige volgt. .
Dat is iets anders dan schrijven. Dus, neem je tijd en haast je langzaam!
Detoxen van chatbots
Als schrijfcoach ben ik een soort afkicktherapeut. Niet dat ik het gebruik van chatbots als een AA-onderwerp behandel, want daar zit niemand op te wachten. Mijn klanten willen iemand die hen af en toe weer op het juiste schrijfspoor zet. Dat doe ik meestal door vragen te stellen over simpele dingen en hun antwoorden, zonder laptop, op te schrijven. De vertraging tussen je hand en je hoofd is precies de plek waar het denken plaatsvindt. Te snel teksten typen is denken in steno.
Soms stuur ik mensen even naar buiten voor een wandeling. Ik geef ze daarbij de opdracht om mensen die ze tegenkomen goed te bestuderen. Hoe zien ze eruit, wat ze aanhebben, waarnaar ze kijken, hoe ze kijken, wat zou hun gemoedsgesteldheid zijn, hoe lopen ze. Kortom, observeer en direct vastleggen, zodat die kostbare informatie in het lange geheugen wordt vastgelegd en niet, zoals bij chatbots, in een kort geheugen wordt opgeslagen. Een poos geleden kwam een klant bij mij binnen met een verhaal over een vrouw die met een grote witte hond in de regen op de stoep stond te roken. Een paar dagen later kwam ik die vrouw in haar manuscript weer tegen in een scène die het hele hoofdstuk naar een hoger plan tilde. Dat zie ik een chatbot niet zo snel doen.
Het detoxen van het verkeerde en overmatige gebruik van chatbots geeft je als beginnende schrijver betere kansen om betere en persoonlijkere teksten af te leveren die de moeite waard zijn om te lezen.
Zet de chatbot even uit als je iets wilt maken dat van jou is. Heb altijd een aantekenboekje en pen bij je om impressies en ideeën te noteren. NEE, niet in je mobieltje, want daar doe je je cognitieve groei geen plezier mee.
Veel schrijfplezier!
